DEVREK ADI NEREDEN GELMEKTEDIR

Yer adlarinin filolojik tahlillerinden hareketle,yöre tarihlerinin ortaya konulabilecegine dair bir kanaat, arastirmacilarinin gözardi etmedigi bir husustur.Bu durum,Devrek ismi için de geçerlidir.Ancak Devrek yer adi ile ilgili anlatilanlar,cografi konumu itibariyle sinirlidir.Bunlari kisaca aktarmak yerinde olacaktir.

            a) Bati Karadeniz Bölgesinin doga güzellikleri bakimindan zengin bir ili olan Zonguldak’a bagli olan Devrek ilçesinin adinin nereden geldigi kesin olarak bilinmemesine ragmen,Bolu Çayi’nin Karabük yöresinden gelen Safranbolu Çayi ile birleserek, Filyos Irmagi’na devretmesi veya Kastamonu Ili ile Bolu Ili arasinda geçis görevi görmesinden dolayi,Devrek adini aldigi sanilmaktadir.

b) Devrek sözcügünün anlami ,agzi yayik koyun manasini içermektedir.Ilçenin ilk yerlesim alaninin buna benzemesi nedeniyle bu ismi verildigi ileri sürülmektedir.

c) Devrek Ilçesi yerlesim alaninin bulundugu cografi konumunun yayvan bir kap görünümü andirmasindan dolayi, yayvan kap manasina gelen Devrek sözcügü buranin adi olmustur.

d)  Devrek’in jeolojik yapisiyla ilgili bir adlandirma söz konusudur.1968-1973 yillari arasinda Devrek Belediye Baskanligi yapan Samim Sirri Yücel;Devrek’in deprem kusaginda bulunmasindan dolayi sikça yer sarsintilarinin yasanmasi nedeni ile devrilen yer anlamini içeren Devrek sözcügünün  kullanildigi söylenmektedir.

e)  Eski Devrek –Zonguldak karayolu üzerindeki Devrek köprüsünün basinda “Kir pazari “kurulurmus.Cuma namazi kilmak için çevre köylerden toplanan halk içtimai bir ibadet olan Cuma namazini kilar,hem de kendi getirdikleri mallari ihtiyaçlarina göre birbirleri ile degistirir,alisveris ederlerdi.Bundan dolayi Pazar anlamina gelen Devrek sözcügü buranin adi olmustur.Türk Dil Kurumu Derleme Sözlügünde Devrem kelimesinin anlaminin pazartesi oldugu kaydedilmistir.

f)  Devrek’in inkisafi yani tarihi süreç içinde ilk büyük gelisimi 1786 tarihinden sonra olmustur.Bolu – Mengen –Eregli- Çarsamba-Safranbolu ve Bartin’a ulasan yollarin buradan geçmesinin bu inkisafta büyük rolü olmustur.Bu nedenle;ticari güzergah üzerinde bulunmasi,yolcu kervanlarinin ugrak mekani olmasini saglamistir.1935 dogumlu emekle ziraat mühendisi ve hukukçu Güneri Esen;Eregli Bartin ve Bolu’dan gelen kervanlar burada bulustuklari , mallarini bu mintikada taksim etmelerinden dolayi, devir yeri anlamina gelen Devrek sözcügünün kullanilmis olabilecegini söylemektedir.Bu nedenle , ticaret güzergahi üzerinde bulunmasi yolcu kervanlarini ugrak mekani olmasini saglamistir.Konaklamak üzere,hanlarin önlerinde kervanlar durduklari zaman, develerin,katirlarin yüklerini indirirken, yöre halkinin sivesine göre dövrek,döverek,devirek derlermis.Zamanla bu sözcüklerde devirek;Devrek’e dönüsmüs,bu yöreye ad olarak verilmistir.Buna benzer bir baska bir rivayet de söyledir; Devrek konaklama merkezi anlamina gelen Divrik ,Devrek haline gelmistir.

g)  Arap-Islam ordulari, M S 700-900 yillari arasinda,Devrek’in bulundugu mintikada fetih hareketlerinde bulunmustur.Eregli ve Alapli’yi  kusatmislardir.Devrek adi da  o günlerin hatirasini tasimaktadir. Devrek sulak bir mintikada bulundugu için sulak araziye çagrisim yapmasi düsüncesi ile Arapça’da Su tasi,su kabi manasina gelen Devrek sözcügünü kullanmislardir.

h)  1248 tarihli bir Selçuklu haritasinda ,Devrek Çayi’nin Bizanslilarla sinirda oldugu görünmektedir. Eregli tarafi Bizanslilarin elindedir.Devrek siklikla Selçuklularla ve Bizanslilar arasinda yer degistirdigi için devredilen manasina gelen Devrek denilmis olabilecegi tarih arastirmacisi Mehmet Köktürk tarafindan ileri sürülmektedir.

j)    Devrek, Türkçe bir sözcük degildir. Bir yerlesim adi olarak bir çok evre geçirmistir.Roma ve Bizans dönemlerinde buraya Dadybra denilmektedir.Dadybra zamanla Devrek’e dönüsmüstür.P.Wittek Dadybra’nin bu günkü Devrek oldugunu,”Toponymie Byzantion” isimli eserinde ileri sürmektedir.

            k)     Devrek yer adi ,Ermeni halkin yasadigi bazi yerlesim merkezlerinin ismi ile benzetmektedir.Örnegin Kayseri’nin  Develi Kazsinda yasayan Ermeniler buraya Everek demekteydi.Ayrica Bitlis’in Deverenk Ilçesinde Ermenilerin yogun nüfusa sahip olduklari yerler arasinda bulunmaktaydi.Devrek Ermenilerinin zorunlu göçmecburi iskanla buraya geldikleri düsünülürse Devrek sözcügünün Ermenice olabilecegi ihtimali akla yakindir.

            l)           Devrek;  Dadybara ‘da bu günkü  sekline dönüsmüstür.Bilge Umar’a göre;Devrek ismi,’Ana Tanriçanin Gür suyu’ anlamina gelmektedir.

     

 

                         TARIH BOYUNCA DEVREK’IN ISIM EVRELERI

      

                &n bsp;  Devrek civari, Neolitik çagdan itibaren yerlesim alani olmustur. Ancak  bu bölgede ilk yasayanlar kavmin kim oldugu konusunda ,net bir bilgi verebilmek zordur.Devrek civarinda ilk ulusun ardillari kimlerdir sorusuna dolaysiz cevap verebilmek mümkün gözükmemektedir.Bölgenin arkeolojik haritasinin çikarilmamis olmasi da yapilan bu arastirmayi zorlastirmistir. Buna ragmen dökümü yapilan bilgilerin, kaynak gösterilerek kullanimi söz konusudur.

                &n bsp;  Bölgede varligi bilinebilen , bölgeye yerlesen ilk ulusun Gasgaslar oldugu yerey bir kaynakta belirlenmistir.Gasgaslar yada Kasgalar,Hititler çagdas bir topluluktur.Anadolu’ya M.Ö.18.y.y. ’ in basinda geldikleri kabul edilmektedir. Ünlü tarihçi Strabon ,Kasgalarin “Gasy” denilen bir dil konustuklari belirlenmistir. Kasgalarin sürekli Hititlerle savastiklari ,Hitit Tabletleri ‘nde anlasilmaktadir..Gasgas yada Kasgalar ‘in Devrek’te  yasamis olduklarina dair en önemli kanit , Gerze ‘nin üst kisminda bulunan “Gasgas Kayaligi”dir.Gaskalar’in  Devrek ve civarindaki egemenlikleri ,Hititleri de  ortadan kaldiran Ege göçleri sirasinda I.Ö. 1200 ‘e dogru son bulmustur.       

 

ZAGHELLI – ZEHHELI – ZEHIL

Ilk bilinen yer adlandirmasi,Hitit dönemine aittir.Arastirmaci Mustafa Hatiloglu; Devrek’in ilçe olmadan önceki adinin ZEHIL oldugunu ve yaslilar tarafindan böyle söylendigini yazmistir.Ancak ZEHIL’ in ne anlama geldigini belirtmemistir.Hitit kil tabletlerinde anlatilan Illuyanko Yilan Masal’inda  ZEHHELI sözcügü geçmektedir. ZAGHELLI yada ZEHHELI, ayrik otu veya üzerlik otu anlamindadir.Hitit  savas geleneklerine göre ;Hitit akip yikmakta ,egemenlik belirtisi olarak ,düz bir tarla haline getirilen yere,ayrik otu yada üzerlik otu tohumu ekmektedir.Bu nedenle Gasgas yada Pala ulusundan olusan bölge halki ,Hitit ordusuna direnislerinin bedelini kentleri yikilarak ödemis ve bu tarihi – trajik olay,bir yer adina bürünerek günümüze yayilmistir.ZAGHILI sözcügü Hititçe de tahrip edilmis binanin veya sehrin içerisinde ZEHILE dönüsmüstür.ZEHELLI yada ZAGHELLI nin yakilmis anlamina geldigi belirtilmistir.Bu yerlesim biriminin Gasgas ulusuna ait oldugu belirtilmistir.

DADYBRA

                 Roma egemenlik dönemine ait bir adlandirilmadir.Charles Texier;”Küçük Asya “isimli eserinde .Dadybra’nin M.Ö.21 ‘den itibaren Roma kaynaklarinda yer aldigi belirtilmistir.Dadasa adi , Dada-(a)ssa ögelerinden türetilmistir.Dada (Ana Tanriçanin erkeginin )kenti demektir.Dadaira , yani dada=ira ,yani Yüce Dada demektir.Devra ise Ana Tanriçanin Gür suyu anlamina gelmektedir.Devrek Çayi’nin mevcudiyeti ;”Ana Tanriçanin Gürsuyu anlamina uygun düsmektedir.Bilge Umar, Dadybra yada Devrek sözcügünün Ermeni kökenli oldugunu iddia etmektedir.Latince;”Brac – Bracatus “kelimeleri pantolon ve pantolonlu barbar manasindadir.Strobon ve diger tarihçilerin bölgenin ilk yerli halki Gasgaslarin Sktylerin yani Iskitlerin atalari olabilecegine dair kanaatlerini bilinmektedir. Ayrica Herodot ,Isktlerin pantolon giydklerin belirtmektedir.Bunlardan hareketle Dadybra sözcügünün ;”pantolonlu barbarlar kenti “ anlamina gelebilecegi de  söyleneblir.

Bir diger yaklasimda ,Pers istilasi dönemine aittir.Dadybra Pers lisanina ait iki ayri sözcükten olusmaktadir.Bunlar Dada ve Bra kelimeleridir.”Babanin Kardesi “anlamina gelen “Dadi” ve “Birader” sözcüklerinden Dadybra sözcügü yer adi olarak türetilmistir.

SEBASTE

               Sebaste ;eski Yunanca’da ;yüce – saygideger anlamindadir.Dadybra’dan sonra Devrek ;I.S. II.y.y.’da Sebaste adini almistir.Augustus’un (Yunanca’da-Sebastos  )disi biçimi olan Augustus  sözcügünün Yunan dilinde tam karsiligidir.Dolayisiyla kent adi olarak kullanildiginda  “Imparator Kenti “anlamindadir.Prof. Ramsay ;Dadybra’nin bir diger adinin da Sebaste oldugu görüsündedir.Onun verdigi bilgiye göre Sebaste  I.S. II. y.y.’da para bastirmistir.Ana Tanriçanin Gürsuyu anlamina gelen Dadybra – Devrek yer adinin topografik içerigi göz önünde bulunduruldugunda “Yüce – Saygideger” anlamindaki Sebaste sözcügü ;Dadybra – Devrek sözcüklerindeki dinsel imgelemi anlam bakimindan korumaktadir.

ZALIFRE

                 Bizans döneminde ,Dabybra – sebastae yer adlarinin kullanimi terkedilmistir.Zalifre  Bizans dönemi kent yerlesim adi olarak karsimiza çikmaktadir.Zalifte  sözcügü ,Latin ya da Grek kökenli degildir. Sasanilerin Bizanslarla savaslari sirasinda Anadolu isgal edilmis,Sasani  Ordusu Bizans baskentinin yakinindaki “Kalkedonia” ya (Kadiköy) kadar uzanmistir.Zalifre  yer adlandirmasi iste bu iran (sasani) isgal dönemine ait olabilir.Zal ;Farsça’da “Yaban Kirazi” demektir . Zalifre   de ;”Yaban Kirazi Ülkesi” anlamina gelebilir.Bir baska ihtimal de;Korku manasindaki “Zelifen” sözcügünden türemis olabilir.”Zelifen” korkutucu ürkütücü yer anlamindadir.Iranlilar tarafindan Anadolu ‘nun isgali sirasinda tahrip edilen  Dolayisiyla,isgalden  sonra “Korkunç Sehir” anlaminda yöre halkinca kullanilmistir.Zalifre;izini gizlemek belirsiz hale getirmek manasindadir.Hitit savas geleneklerine göre tahrip edilmis bir binanin  veya  sehrin  üzerine ekilen ot anlamindaki Zaghelli-Zaghili –Zehhleri  sözcügü ile ürkütücü yer, izi gizlenen ,belirsiz sehir anlamlarini içerdigini varsaydigimiz,Zalifre sözcügü arasinda bir anlam yakinligi olabilir.

BURGU

               Selçuklularin  bir Bizans kent yerlesim alani olan zalifre’yi ele geçirince ,Burgu adini verdikleri bilinmektedir. Yazicizade ,Zalifre’nin diger isminin Burgu oldugunu kaydetmistir. Burgu;kule,kale;burglu ise kalesi olan yer anlamindadir. Sehrin Selçuklular tarafindan ele geçirilisi sirasinda kale duvarlarini dermede kullanilan “Burgu “ denilen bir kusatma araçindan dolayi yeni ele geçiren sehre Burgu isminina verilmis olmasi kuvvetle muhtemeldir.Bir baska iddia da sudur; Orta Asya Türklerinde puta,heykeye, çin’de ise içinde put bulunan tapinanlara ,Burgat denilmektedir.Burkat sözcügünün Anadolu Türk agzinda burgu’ya dönüsmesi mümkündür. Çünkü; Dadybra –Zalifre; M.S1.y.y. itibaren  kilise listelerinde yer almis bir piskoposluk merkezidir. Selçuklu Türkleri de kenti ele geçirdiklerinde kilise içindi Hz.Isa ve Hz.Meryem’in heykel ve tasvirlerini görünce ,Burgat yada Burgu sözcüklerini kullanmis olmalari muhtemeldir.Mabed-tapinak anlamindan bu sözcükler yer, adina dönüsmüstür.

HIZIRBEY ILI

Yerel bir kaynakta; bu bölgeyi ele geçiren Hizirbey’den dolayi , Yavuz Sultan Selim zamanina kadar ; Devrek civarinin Osmanli kayitlarinda “Hizirbey Ili” ifadesinin bulundugu belirtilmistir.Devrek’in Hizirbey tarafindan fethedildigi ve Hizirbey’in de Osman Gazi’nin komutanlarindan oldugu bilinmektedir.Tarihçi Ibni Kemal Hizirbey’in Devrek civarini fethettigini kendi eserinde gündeme gelmistir. Yine Fatih Sultan Mehmet’in Amasya’ya ulastigini kaydetmektedir. Yavuz Sultan Selim döneminde tutalan 1519 yili kayitlarina göre Devrek ; “Hizirbey Ili “olarak aninmaktadir.Günümüzde Özbagi beldesi ‘inde Hizirbey ziyaret yeri bulunmaktadir. Ayrica Devrek tapu kayitlarinda Hüseyin Çavusoglu köyü sinirlari içerisinde Hizirbey  vakfi mevkisi yer adi olarak mevcuttur.

YEDI DIVAN

            Devrek tapu kayitlarin incelenmesi neticesinde “Yedi Divan” adlandirmasina rastlanmistir.Devrek’ten ilk defa “Yedi Divan “ olarak bahseden ünlü gezgin Evliya Çelebi’dir.Onun verdigi bilgilere göre Yedi Divan Bolu Sancagi ‘nda bulunmaktadir.Ahalisi daglik arazide yasamaktadir.Halki asi ve isyankar kimseler den olusmaktadir.Idari açidan nahiye yani kazadan küçük ,köyden büyk durumdadir.Gerede ‘ye baglidir.Bartin – Uluslu Ibrahim Hamdi Efendi ‘de “Atlas “ isimli eserinde “Devrek,denizden içeri bir kazadir.Yedi Divan bu kazadadir”diyerek Devrek’ten de büyük Yedi Divan olarak bahsetmektedir.5 Ekim 1998  tarihli Yeni  Devrek Gazetesi ‘nde Evliya Çelebi kaynak gösterilip; Devrek ‘e “Yedi Divan “denildigi yazmaktadir.Bütün bunlara zaman zaman Devrek’ten “Yedi Divan” seklinde bahsedildigini ortaya koymaktadir.

HAMIDIYE

                      Devrek ,II.Abdülhamit döneminde ilçe oldugundan Padisah adina izafeten “Hamidiye” ismini almistir. Hamidiye ayni zamanda övülmeyi  deger manasina gelmektedir. II.Abdülhamit ‘in fermaniyla; Eregli’ye bagli olan Çaycuma bucaklari birlestirilmis, Devrek Kasabasi merkez ilçe sayilarak ,3. sinif ilçe statüsünde Bolu Sancagi’nda baglanmimistir.Devrek’in ilçe olus tarihi 1877’dir.Hamidiye isminin kullanimi 2.Mesrutiyet’in ilanindan sonra terkedilmistir.II.Abdülhamit’in tahttan indirilmesiyle Hamidiye adi birakilmis, Devrek ismi yeniden kulanmaya baslamistir.

DEVREK

Devrek sözcülügünün Dadybra’dan bugünkü halinde dönüstügü, Ermeni diline ait bir kelime oldugu ,”Ana Tanriçanin Gürsuyu” anlamina geldigi, BilgeUmar tarafindan Türkiye’deki Tarihsel Adlar isimli çalismada belirtilmistir.Devrek degisik dönemlerle yerlesim adi olarak kulanila gelmistir.1877’den önce de buradaki kadilara gönderilen fermanlarda yer almaktadir. Ancak ilk Devrek yerlesim alani günümüzde Gümüspinar olarak  bilinen daha önce bu merkez köye Hatipoglu seklinde anilan köydü.Hatipoglu isminden önce bu merkez köye Devrek denildigi tapu ve nüfus kayitlarinda , ayrica 1892 Kastamonu Salnamesi ‘nde geçmektedir. Hamidiye isminin birakilip tekrar ilçe adi olarak ,Devrek’in  kullanilmasi ,1910 yilinda olmustur. Bu degisim nedeni ilçeye adi verilen Osmanli Padisahi II.Abdülhamit ‘in ,ülke yönetiminde  uzaklastirilmasidir.Iktidari ele geçiren Itimat ve Teraki Hükümeti ,alasagi ettigi padisahin ülke genelindeki izleri silmek için böyle bir yöntem izlemistir.

               Tarih boyunca Devrek için kullanilan yerlesim adlari ,egemen uluslarin bölgedeki varliklari açisindan önem arzetmekte ve Devrek tarihiyle ilgili önemli ipuçlari içermektedir.Yer adlarinin hareketle; Gasgas,Hitit,Pers,Roma,Bizans,Arap ve Türk egemenlikdönemlerine iliskin bilgilere ulasmak mümkün gözükmektedir.

 

Kaynak : Ömer Celikdonmez